ABD ile İran arasındaki 15 günlük geçici ateşkesin süresi Salı(bu gece) saat 24'te sona erecek. Dünyanın gözü kulağı ABD ile İran arasındaki satrançtan nasıl bir sonuç çıkacağına çevrildi. Ateşkes süresi dolacakken, Hürmüz Boğazı'ndaki askeri hareketlilik ve diplomatik müzakereler kritik bir evreye girdi. Pazar gecesi Hürmüz Boğazı'nda karşılıklı restleşmelerle tırmanan gerilim, ABD'nin bir İran kargo gemisini vurarak durdurması ve el koyması, İran'ın boğazı tamamen kapatmasıyla yeni bir boyut kazandı.
ÇIKMAZA SOKTU
Gözler İslamabad'da yapılması planlanan ikinci tur görüşmelerin olup olamayacağına çevrildi. ABD'nin İran kargo gemisine el koyması müzakereleri çıkmaza soktu. İran Cumhurbaşkanı Pezeşkiyan, ateşkes mutabakatının ihlal edildiğini dile getirirken, İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi, Tahran'ın artan ABD tehditlerine karşı ulusal çıkarlarını ve güvenliğini korumak için "tüm imkanlarını" kullanacağını söyledi. İran Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü İsmail Bekayi Pazartesi günü Pakistan'da yapılması öngörülen ABD ile ateşkes müzakerelerinin ikinci turuna ilişkin "Şu anda, bir sonraki müzakere turu için bir planımız yok" ifadelerini kullanarak, Tahran yönetiminin pazartesi günü Washington ile masaya oturmayacağını bildirdi. Sahada gerilim sürerken, Trump'ın yeni müzakere için görevlendirdiği ABD Heyeti Pazartesi (dün) İslamabad'a geldi. Salı(Bu gece) sona erecek olan geçici ateşkes öncesinde ABD ile İran arasındaki gerilim en hareketli saatlerini yaşıyor. Gerilimi azaltmak için başta Pakistan Başbakanı Şahbaz Şerif, Başkan Erdoğan, Bakan Fidan, Suudi Arabistan Dışişleri Bakanı Prens Faysal Bin Ferhan Al Saud mekik diplomasisini sürdürdüler. Pazartesi günü akşamı son gelişmelere göre, öne çıkan formül, ateşkesin uzatılması ve ABD ile İran'ın Perşembe günü masaya oturmaları yoğunlukla konuşuluyordu.
Hürmüz'de sıcak temas: "Touska" gemisine müdahale Pazar günü akşama kadar ABD ile İran arasında, müzakere bilmecesi sürerken, pazar gecesi Trump, ABD deniz ablukasını aşmaya çalışan İran bayraklı "Touska" adlı kargo gemisine Umman Körfezi'nde müdahale edildiğini ve geminin deniz piyadelerinin kontrolüne geçtiğini belirtti. Bu gelişme, İran tarafında "ateşkes ihlali" olarak nitelendirilirken, Tahran yönetimi Hürmüz Boğazı'ndaki kontrolü "savaş dönemi" statüsüne geri getirdiğini ilan etti. İslamabad'da 2. Tur bilmecesi. ABD heyetinin Pazartesi(dün) İslamabad'a gelmesi, İran'ın "Şu an için ABD ile ikinci tur müzakere planı yok" açıklamasını yapması korkulu saatler yarattı. ABD donanmasının İran gemisine el koymasıyla tırmanan askeri gerilime rağmen, Pakistan arabuluculuğunda yürütülen diplomasi kanalı yoğun biçimde çalışıyor. Trump, İran'ın nükleer programını "süresiz" durdurmayı ve zenginleştirilmiş uranyumu ülkeden çıkarmayı kabul ettiğini iddia etse de, İran'ın dondurulmuş 20 milyar dolarlık fonunun serbest bırakılması konusunda henüz bir uzlaşı sağlanamadığı belirtiliyor.
ATEŞKES UZATILACAK MI?
Ateşkesin bitimine çok az süre kala, sürecin uzatılıp uzatılmayacağı belirsizliğini koruyor. Trump, pazar günü yaptığı açıklamada ateşkesin uzatılması konusunda net bir ifade kullanmazken, "Anlaşma olmazsa savaş devam eder. Ancak bir anlaşma yapmaya çok yakınız" diyerek kapıyı açık bıraktı. İran kanadı ise ateşkesin devamını ABD'nin uyguladığı deniz ablukasının tamamen kaldırılması şartına bağlıyor. Askeri ve diplomatik çevreler, Salı akşamına kadar İslamabad'dan gelecek bir "uzatma" ve 'yeni müzakere masası' haberinin dünya ekonomisinde tansiyonu düşürebileceğini, OLASI YENİ MASADAN ANLAŞMA ÇIKMADIĞI TAKDİRDE TRUMP'IN YENİ BİR ÇILGINLIKLA KIYAMET SALDIRISI RİSKİNDEN BAHSEDİYOR
Hatırlayalım. Trump'ın hafta boyunca kamuoyuna iyimser bir mesaj vererek İran ile anlaşmanın yakın olduğuna işaret ettiğini ancak son açıklamalarıyla söylemini sertleştirdi. Trump "İran'ın elektrik santrallerini ve köprülerini vurma" tehdidinde bulundu. Bu son tehdit, hem müzakerelerin hem de ateşkesin kırılgan göründüğü bir dönemde tansiyonu artırıyor ve ortamı daha da istikrarsız hale getirme riski taşıyordu.
OLASI SENARYOLAR
ABD ile İran'ın bilek güreşi devam ederken, dünya basınında bundan sonra yaşanabileceklere dair olası senaryolar yayınlanıyor.
Öne çıkan senaryolar şöyle:
1. Kırılgan bir ateşkesle 'taktiksel duraklama' Haftalar süren çatışmanın ardından, ABD-İran ateşkesi, krizi kontrol altına almaya yönelik bir irade sinyali gibi görülmüştü. Ancak başından beri ateşkese önemli belirsizlikler de eşlik etti. İki taraftan siyasilerin birbirleriyle çelişen açıklamaları da durumun kırılganlığını artırdı. Tarafların farklı anlatıları güvensizliği derinleştirdi ve ateşkesin kalıcılığına dair soru işaretleri oluşturdu. ABD bu durumda, enerji santralleri ve köprüler gibi kritik altyapı tesislerini hedef almayı, bir seçenek olarak değerlendirebilir. Bunun gibi saldırılar kısa vadede ciddi bir baskı yaratabilse de geniş kapsamlı insani ve ekonomik sonuçlar doğurur ve bu da İran'ı daha güçlü bir misillemeye kışkırtabilir.
Aynı zamanda İsrail de bu aşamada etkili bir aktör olabilir. İsrail, müzakerelerde yer alanlar da dahil, İranlı yetkililere suikast gibi eylemlere başvurabilir
2. 'Gölge savaş' Bir senaryoda -hatta belki en olası senaryo- "kontrollü tırmanış" olarak tanımlanan bir tür çatışmaya dönmek olabilir. Altyapı tesislerinin, askeri hedeflerin ve hatta ikmal hatlarının vurulması, bu tür bir çatışmada yaşanabilecekler arasında. Bu ihtimalde, "vekil aktörlerin" rolü de daha önemli hale geliyor. Irak ve Kızıldeniz çevresindeki İran destekli grupların artan eylemleri ve ABD'nin bu gruplar üzerinde artan baskısı, yoğunluğunu doğrudan artırmasa da çatışmanın coğrafi boyutunu genişletebilir. İran'ın özellikle Yemen'deki [Husiler] müttefik güçleri üzerinden yeni eylemlere geçmesi olasılığı yüksek. Ancak bu senaryo beraberinde riskler getiriyor. Tansiyon arttıkça, yanlış hesap tehlikesi de artıyor. İki taraf da kasıtlı bir artış istemese de tek bir yanlış değerlendirme, çatışmayı kontrol edilemez bir boyuta taşıyabilir.
3. Sessiz diplomasi sürebilir Pakistan iki tarafa da mesaj taşıyarak, Tahran ve Washington'ı anlaşmaya ikna etmek için çabalarını sürdürüyor. Aynı zamanda bazı geleneksel arabulucular çatışmanın kontrolden çıkması endişeleriyle bu süreçte daha aktif roller alabilirler. Yine de kilit nokta şu ki; gerçek bir ilerleme ancak taraflar arasındaki temel farkların azaltılmasıyla olacaktır.
4) Uzun süreli deniz ablukası ABD deniz ablukasının devam etmesi halinde İran ordusu, Basra Körfezi, Kızıldeniz ve Umman Körfezi'ndeki deniz taşımacılığını tehdit etti. Bu adım Amerikan güçlerini İran'a daha da yaklaştırarak onları saldırılara karşı daha savunmasız hâle getirebilir.
Ayrıca bu planın etkili olabilmesi için, donanmanın İran'a yakın bir bölgede uzun süre konuşlanmasını gerektirecek, bu da ciddi bir maddi yük oluşturacaktır. Böyle bir politikanın sürdürülmesi aynı zamanda küresel petrol ve enerji fiyatlarındaki artışı daha da tetikleyecek, Husilerin Babülmendep Boğazı'ndaki trafiği engelleme ihtimalini artıracak, bu da petrol fiyatlarını daha da yukarı çekecektir.
